QOOFAL HAN-YARE

qaybtii 2aad

Waa sheekadii xiisaha badnayd ee ku saabsanayd Dameerkii isu soo sharaxay Golaha degaanka caasimadda Hargeysa oo markuu iska waayey Liiska murashixiinta qaylo kaga tolay.
Kadib markii dood adag ay kala horyimaadeen guddidii doorashooyinka Qaranku ee ay u sheegeen in Ururadii aqbalay in ay soo sharaxaan (Qoofal Hanyare) ay hadheen sida Udub, iyo Nasiye, arintaas oo uu arkay inaan waxba loo ogoleyn oo ay tahay diidmo cad.
Hadaba Qoofal isagoo arintaa aad uga cadhaysan, ayuu si xushmadle u taaban doonaa, arrimo badan oo ay ugu horeyso caddaaladdu , dhinacyo badan ayey taabanaysaa, balse wuxuu si gaara wadnaha farta ugaga hayaa( Guddida doorashooyinka qaranka) oo u arko Niman ku guul daraystay in ay caddaalad ku qanciyaan Qoofal laftiisa oo aanay suurto gal ahayn inuu ka hadho liiska u tartami doona doorashooyinka D/hoose ee soo socada,
Qoofal sidoo kale wuxuu leeyahay Guddidani daacad ayey ahaayeen doorashadii hore, balse tan inagu soo foole waxaan u malaynayaa inay madaxa isu keen galin doonaan, waayo Qandaraasyadii yaraa ee Umadda oo dhami wax ka dhadhamin jirtay, ayey weelal u samaysteen oo way sii sahay uruursanayaan, sidaa daraadee anigu olalahaygii halkii ayaan kasii waddan doonaa,
Isagoo ka xun sida uu isugu haleeyey bulsho aan iyaduba isu naxariisan, caddaaladdana afka mooyee, oo aan abid ku dhaqmin. Inuu marti uga yahay, cod inay siiyaan oo xildhibaan u noqdo’
Qoofal Hanyare wuxuu hore bulshada ugu soo Bandhigay wax qabadkiisii. Amaanadiisii, waayo aragnimadiisii, taariikhdii iyo
kaalintii uu ku lahaa halgankii qadhaadhaa ee dalka lagu xoreeyey, isagoo soo bandhigay wax looga garaabi karro, oo lagu dooran karo, marka loo eego murashixiintii uu doonayey inuu tartanka la gallo, oo aan shaandhadii Gudiga doorashooyinku qabanin gabi ahaantood, kana gudbay, shabagii laislahaa waa lagu kalla reebayaa, ama hab qabiil haku dhaafaan, amaba, hab xisbinimo haku dhaafeene.
Sidaa daraadeed isagoo ka xun jawaab la,aanta uu kala kulmay Ururadda u tartamaya Golaayasha degaanadda iyo Guddidda doorashooyinka qaranka, iyo xataa ururadii xuquuqda xawaanka, u doodi jiray, ee uu boodhadhka, ku arki jiray la hadlaya, ayuu go,aansaday inuu sii wato ollelihiisii rabitaankiisii ahaa inuu isu taago doorashadan soo socota, ummaddana uga tago afar erey oo derdaarana oo uu ku hoga tusaaleynayo,

in aan la jaho, wareerin Dadweynaha, oo ay u feejignaadaan iyaguna kala, gartaan xumaha iyo samaha, oo aanay iskaga khaldamin kuwii shaley Dhiigooda xalaashaday, ee Dumarkooda dibadaha ugu soo saari jiray waraabaha. ee aan lahayn, damiirka, dhaqan, diin. iyo dadnimo, midnaba xeerin jirin,kuwaas oo ujeedadoodu ahayd inay xilal ku helaan,
Sidoo kale wuxuu dhiiri galinayaa in caqligu shaqeeyo, oo aan calooshu shaqeynin kana fogaadaan Dadweynuhu, inay isbebar dhigaan Halyeyadii ,Geesiyadii u huray naftooda inay ku waayaan xornimada maanta la hadhsanyo, ee lagu naaloonayo, taas oo sababtay in ay maanta madal lagu tartamyo isugu yimaadaan (Rag) ay ahayd in la,dalldallo, ama taariikh xumaddooda Boodhadh inta lagu qoro, in gidaarada la sudho,iyo Ragii mutaystay inay maandeeq listaan,oo taariikhda ummada dibada iyo guddahab, baal dahab kaga jira, maantana hadhaagoodii marti uga yihiin in cod loogu abaal guddo oo taariikhda laga run sheegoo.
Waxa kale oo uu durayaa, caddaaladdu inay ka bilaabanto hoyga aad ku nooshahay, oo aanay ahayn in aad ka hadasho meel kale, hadii aanad taa aaminsanayna, aad lunsantahay, iyadoo inta badan dadku ka cawdaan caddaalad darro, Dawlad kasta oo timaadaana aanay arintaa afka mooyee ficil ahaan wax uga qaban,
layaabna maaha oo seeska hoose ayaanay, wax caddaalad la yidhaahdaa ka jirin, oo qof kastaa wuxuu rabaa inuu hello waxa uu doonayo xaq, iyo xaqdarro, kay doonto ha noqotee,isagoo adeegsanaya Lacag, xil.ama waji si uu tiisa u meel marsaddo,
sidaa awgeed wey adagtahay in la helo cadaalad saxa.
Qoofal Hanyare wuxuu ka hadlayaa arin taa ka gadisan oo aan cid kagar niqi kartaa jirin, arrintaas oo ah mid Dhamaan inoo wada taalla, taas oo ah Beelaha lahayb sooco oo uu leeyahay hadii kuwaasiba xaqoodii maqan yahay oo aan cid meelaha haddallo qurxoon ka tidhaahda mooyee, cid kale oo ka hadleysaaba jirin, oo waliba magacooda meelahaa lagaga dawarsado, gaar ahaan ururadda xuquuqal insaanka, ma jirto sabab aan idiin martiyaa oo aan xaqaygii u doonaa
iyadoo arintaa cadeynta aan u hayaana ay tahay (4 afarta Golle qaran ee jira )sida Guurtida, Gollayaasha degaanka, Wakiiladda, G/wasiiradda. Iyo dhamaan illaha iyo xilalka ugu muhiimsan ee dalka, iyadoo maanta aynu ognahay in aqoonta, iyo xaddaarada, laga siman yahay oo aan loo hayn wax cuddur daar, looga dhigo.islamarkaana la adeegsado magacooda marka dibadaha la doonayo in laiska dhiibo, balse aan intaa waxba udheereyn marka madalaha wax qaybsiga laisugu yimaado.Deeqdii allena maqan.
Qoofal wuxuu ku leeyahay anigoo caddaalad daradaa, ka duulaya ayaan sidoo kale qaatay goaanka ah in aan Dameernimadaydii dib ugu laabto oo aan digniin siiyo,haddii ay jiraan Dameero kale oo abaal iyo wax ka sheekeynayaa yimaadaan innaanay meesha waxba oolin oo iyaguba ay caddaalada (Illaahay) isla sugayaan.

Waa Beelahan wada yaala. ee hadan kala yaalla, dadka uu qoofal leeyahay caddaalada illaahay ayey isla sugayaan
Sidoo kale wuxuu qoofal ku cabirayaa dhamaan faalada halkan ku qran maansadan soo socota oo layidhaa Duur xula maansadaasi, oo dhinacyo badan taabanaysa oo uu kaga hadalyo wuxuu Dalkan, iyo Dadkan, abaal u soo galay sida uu uga qayb qaatay bilow ilaa dhamaad, dhismaha Dalkan, ee markuu daalay iyaddoo garbuhu hoolmeen.
cidla loogaga dhaqaaqay ee isaga oo nool Haadda, iyo Duqsiga, iyo Ayddu. ugu tashanayaan agtiisa, isagoo maqlaaya, oo aan cidina uga Gargaarayn, dhibka maanta la soo darsay, ee kuu shalay u dhaaminyey ee ubadkiisa degta ku siday, u baal marayo, iyadoo intaas oo duruufood ku xeeran yihiin, ayuu hadana, qalbi adayg, iyo karti halka, uu ka gaadhay maantana u yahay musharax, farriidnimo, u dheertahay.
Maansadaas ayaad wax badan ka dhugan doontaan
Gabay (Qofaal Han Yare)

Bismillahi deyleey dadku kuma bilaabee

Anaa dorkaan baanoo qaatay barakadiise,

maansadeydan duur xulla dadweynaha u wada simaan

Kii ku diirsanaaniyo dood ninki ka qabi kara,

Iyo kaan daneyneyn sadexdaba u wada furaan,

Nin waliba dareenkii darka in uu la iman karo

darmo weeye nabadeed,

duleecdeda sheekada, aan idiin bayaanshee,

Gol dalloolo badanoo, daahweyn la saro,

in la daaro neceb tihiin

ayaan maanta durayaa dadkaygoow dhagaha furo,

Dammen wali ma dhaadana daanadii shalaytiyo

Dabargooynta kii wadee dumarkeeda dibadiyo,

daleedaha intuu wadho dibjirkiyo waraabaha,

Daallin tuute loo xidhey soo dulunta odhan jireey .

Iyagoo damiir xumi darajiyo xildoon u ah,

Dariiqi rasuulkiyo diintina garab maray,

dhaqankana warkii hayn,

Daayiinka awood lahee Dufaan marku helay

dulmigiina kala tagey.

Iyagoo duleysanoo, daandaan asqooboo,

Dayeero moodoo, dhar haween hilaabtoo.

,Duniddaba ka quustaa, Halki laga daldaalilahaa.

Demman khalad ma deysee ,

Doc qabiil marki galee, Nabad aad u fidiseen,

Dabadeed wasiirnimo.

Abid anay ku riyoon qondo reer ku siise.

Inay maanta doonan

madaxweyne nimo, iyo taajka boqorku leyahay.

Saw damiir la,aaniyo

doqoniimo lagu jabay dariiqasu mu noqon.

Dacwad kalena waxay tahay

Dockastoo aad joogtan,

Taariikhda duuga ah.

hadaynaan daneyneyn,

Deeqlaha inna uumiyo.

diintaan idinku dharshee,

inay maanta doodan,

darooshoyin awgood.

DaquudadII shalay.

digiina daadshiyo,

Iyo diricyadeeni

dagaalka u badheedhe

Hawdka u dareere

darajiyo xilkeed nacay .

iyago Garoomole,

cimrigoodu dihin yahay.

Duunyo badana dhaqan kara .

Darmo wada xariiriyo,

Dumar xuureral cayn u eeg,

dadab loogu hoyn karo,

Dulmi lama xambartee,

dulligiyo dhag xumadii,

u adkaysan waayee

dabadeed ka dhiidhiyey.

Nolosha is dulsaarka.

darxumada ka doortee,

dab rasaasa weheshadey.

Ummadyahay ma dowbaa ?

inay maanta doodan,

ama deeq wadagaan

Dadka kii aqoon liyoo.

taariikhda duugi

doorkan way yaqniin,

tubta ay u marayaan,

ama ay u doortaan,

taajkaa ninkii geya,

Abaal horena so galay.

iin horena laga tirey,

Malaha way ila durugtay

aan soo dabbaalloon

darkale is dul tagee,

Damiirlay ma dhugaten

dayleydu dheeg yidhi,

Haday Dacar qadhadhiyo,

deebaaqi kulul tahay

Dab ha soo hungaacdee,

maan dibada soo dhigo,

Dulmigu ka digijirey,

midkalloo ka sii daran

Oon ciddi daneneyn

yusuf shaacir

In uu duray,

uu runta daaray ma ogtihiin?

Digtoorada dalkeene

boqolaalka dhaafiyo.

duqeyda, iyo culumidu,

Dibnahaa karkoodiyo

dul ka xaadsi mooye

Aanay dibada soo dhigin,

dacarta iyo miidii

sheekadeydu daarrneyd.

Dulmanaha la qudhsadee

idinkoo dabuubtiyo,

Diinta iyo dhaqankiyo

, noloshoba wadaag uleh

diirkana madow u ah .

Dulmigey tirsanayaan,

qar nniyuu isdabayaal,

hadmaa daaha laga rogi?

Mise Doontii weeyaan

kuwii guddaha

kaga jiray inta ay dalloosheen,

Dusha sare Ragii jiree

waar ka daaya odhan lahaa

ku ildoogsadeen

.Afka marada saarteen.

Dabadeed gadoontee,

duufaanku qaatee

sidaa Dunidda kaga tagey.

Daainow Allahayow

danibi dhaaf Addaa lehe

Haddii dunidda laga helo cudur

aan dowo lahayn,

,dabiib kiisu adagayahay,

Rabbow kaama daahnee

degdeg adigu noo sii.

Ummaddaadan fahamsii

Aan soo dabbaalloon

damacayga sheegtee.

Duur joogta, noolee

dibadaha wareegtee,

Danaheeduun raacdee,

aan danaynin aadmiga,

Iyo Habar dugaagaa,

u hammuuma dhiigiyo,

hilbihiina Aadmow,

yaa darejo dhaamo.

Dallanbaabi baan ahay.

dulmi weyn tirsanayee,

tollow yaan la doodaa.

Daainka I abuuree

daabad lagu adeegtiyo.

Dameerka iiga yeelaan,

dacwadeydan gaadhsiin.

Hana igula yaabina.

hadaan damac la soo baxay,

Doodaydii hore iyo wixii aan digniin culus

guddiyadda u kala diray,

Dacwadaydii shiilayd.

waxay tahay bar kuma taal.

Dadka aad u xulateen inay duubab qaataan

degaanada ka taliyaan

badi waan ogsoonahay

innaan derojo dhaamee,

Kursibaan u xaydnahay maayarbaan.

dalbanayaa inaad hibaysaan.

Dadkii an abalkiyo ogadeyda siyee

abidkood I raran jirey,

waa inay I doortaan,

Abaal lama ilaawee

hadduu kharashku iga go,o.

yaan deyn laii xidhin.

Waan dood naqsanayaa.

dib u eega sheekadan.

Imsaan damiirlay dibada iyo gudahaba.

dushayda idin hurey.

Imsaan damiirlay dhawiciina laba dhigey,

oo dadka jilicsan an gurey.

Dalanbaabi socodkii daduunkii

caydheed dab dhashadi qaxoontiga,

Maalintey darneydee dagta ubadkii sarnaa

daleedaha lagaga tagey.

Diidey in dayooban

dabarkayga giijoon dusha aan usoo ritey.

Imisaan damirlaay dumo kay haleeshiyo,

daanno cudur ninki qabay ,

Da,ddu kay la daristee dirgan wayey socokiyo

Daluun adag ninki galay aad dusheyda sarteen .

Anna aan dul qatoon

didey heryadeydi mar in ay degaanto

Dareen xumi ka so baxo dabadeed I xamataan .

Doorashaan u taagnahya

codkiinaan dalbanayee. dafiraadu waa maxay

Haddii damac siyaasi dubaakhayga soo galay

Marti soor gobeed iyo maayar baan

dalbanayee daadifeyntu waa maxay.

Anigaa darjiidhoo Dameernimadii dhaafoo,

Dabarkaygii lumiyee,waa in laii codeeyaa

duqa laila doonaa waa abaal gudkaygee

,ma dib,baan u laabtaa,

dooxyadaan jibaaxaa xayawaan udoontaa,

Dabran sheekadayduye doodaasi waa maya.

Dheeg. (Maxamuud Maxamed Yaasiin) waa xildhibaan ka tirsan Golaha guurtida Jsl waxaanu kaalin mugle ka qaatay silsiladii Deeleyda. isagoo ku saleeyey maansadiisa Diinta islaamka Gaar ahaan caddaalada ku iftiimiyey tuducyo kamida.Yuusuf Shaacir . waa Abwaan da,yar oo si adag uga Hadley qodobo dhawra oo aan hortii cidi ka hadal Gaar ahaan caddaalada oo diirada ku saaray Beelahan aynu isku dhaqanka Diint, Diirka Iyo Dunta nahay ee aan Abwaan qudhi ka hadal hortii. iyo dabadii toona.
Dammen . waa eray afsomaliga inyari fahamto oo ah bulshada qaybaheeda oo dhan marka wax la faah faahinayo,kaas oo qeeexaya dareen li,I dhib hore oo l ilaaway,

Damiirla garaad la ama garasho hoosaysa.

Daanno. godob hore

Dhugasho . waa marka qofku si wayn wax ugu fiirsanyo si uu u garto.

Dallanbaabi waa socod naftu ku baday oo aanad awoodeen markaad xaalad caadiyiya ku jirtid

Dhamaad la soco qaybaha uu ku falanqayn doono siyaasadda doorashada kadib

Qalinkii Maxamed Ibraahim Cali (Afgaab)

E-mail: maxamedafgaab@hotmail.com